अमेरिकी खर्बपति एलन मस्कको निजी अन्तरिक्ष कम्पनी स्पेशएक्सले आफ्नो प्रस्तावित प्राथमिक सेयर निष्कासन (आईपीओ) सम्बन्धी कागजातमा एक असाधारण व्यवस्था खुलासा गरेको छ। नयाँ प्रावधान अनुसार कम्पनीको प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) र बोर्ड अध्यक्षको पदबाट मस्कलाई हटाउन अन्ततः मस्ककै सहमति आवश्यक पर्ने देखिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था रोयटर्सले समीक्षा गरेको फाइलिङ अनुसार, मस्कलाई कम्पनीको बोर्ड वा शीर्ष पदबाट हटाउन साधारण सेयरधनीको मत पर्याप्त हुने छैन। यसका लागि दोस्रो श्रेणीका ‘सुपर–भोटिङ’ सेयरधनीहरूको मत आवश्यक पर्नेछ। यी सेयरहरूमा प्रत्येकको १० मत हुनेछ र आईपीओपछि पनि यसको नियन्त्रण मस्ककै हातमा रहनेछ। यसले गर्दा मस्कलाई हटाउने कुनै पनि निर्णय व्यवहारतः उनी आफैँको मतमा निर्भर हुने अवस्था सिर्जना गरेको छ।

स्पेशएक्सले आईपीओपछि दुई तहको सेयर संरचना अपनाउने योजना बनाएको छ:

• क्लास ए: सार्वजनिक लगानीकर्ताका लागि।

• क्लास बी (सुपर–भोटिङ): कम्पनीका भित्री व्यक्तिहरू र मस्कका लागि।

जबसम्म मस्कसँग दोस्रो श्रेणीको सेयरको ठुलो हिस्सा रहन्छ, उनले बोर्डका बहुमत सदस्यहरूको चयन र हटाउने प्रक्रियामा निरन्तर नियन्त्रण राख्न सक्नेछन्। यस्तो संरचनाले कम्पनीभित्र उनको शक्तिलाई अत्यधिक सुदृढ र अपराजेय बनाउने देखिएको छ।

प्रविधि कम्पनीहरूमा संस्थापकको नियन्त्रणका लागि द्वि–स्तरीय सेयर संरचना सामान्य मानिए पनि स्पेशएक्सको प्रस्तावित व्यवस्था निकै कडा रहेको विज्ञहरूले बताएका छन्। हार्वर्ड कानून विद्यालयका प्राध्यापक लुसियान बेबचकका अनुसार यो प्रावधान सामान्य होइन।

उनले भने, “प्रायः सीईओलाई हटाउने निर्णय बोर्डको जिम्मामा हुन्छ र नियन्त्रणकर्ताहरूले बोर्ड परिवर्तन गरेर आफ्नो प्रभाव प्रयोग गर्छन्। तर स्पेशएक्सको संरचनाले सीईओ हटाउने अधिकार सिधै मस्ककै मतदान शक्तिसँग जोडिदिएको छ, जुन असामान्य हो।”

स्पेशएक्सले सम्भावित लगानीकर्ताहरूलाई चेतावनी दिँदै यस्तो संरचनाले कम्पनीका महत्त्वपूर्ण निर्णयहरूमा सार्वजनिक लगानीकर्ताको प्रभाव पार्ने क्षमतालाई लगभग समाप्त पार्न सक्ने स्पष्ट पारेको छ। यो व्यवस्थाले मस्कलाई कम्पनीको भविष्य र दिशामा पूर्ण एकाधिकार प्रदान गर्ने निश्चित देखिएको छ।